Ρολόγια γράφτη
Το ρολόι γράφτη δεν σας λέει πόσο μεγάλο είναι ένα τεμάχιο. Σας λέει πόσο αποκλίνει από μια αναφορά. Είναι το όργανο που κεντράρει ένα τεμάχιο στο τσοκ, ελέγχει αν το τραπέζι της φρέζας είναι παράλληλο και βρίσκει τη φθορά σε έναν άξονα. Η επιλογή κρίνεται σε λίγα σημεία: τον τύπο, την ένδειξη, την ανάλυση και τη βάση που θα το κρατήσει ακίνητο.
Ο άξονας (plunger) κινείται ευθύγραμμα μέσα στο σώμα και η κίνηση διαβάζεται στο καντράν. Μεγάλη διαδρομή (τυπικά 0-10 mm, έως 0-100 mm) για επιπεδότητα, παραλληλότητα και έλεγχο φθοράς. Η προεπιλογή για γενική χρήση.
Αντί για άξονα έχουν περιστρεφόμενη ακίδα-μοχλό. Μικρή διαδρομή (±0,1 έως ±0,8 mm) αλλά μπαίνουν εκεί που δεν χωράει τίποτα: μέσα σε τρύπες, κάτω από προεξοχές, για κεντράρισμα στο τσοκ και μέτρηση ακτινικής απόκλισης (run-out).
Καντράν με βελόνα, χωρίς μπαταρία. Στο κεντράρισμα υπερέχουν: το μάτι πιάνει αμέσως προς τα πού και πόσο γρήγορα κινείται η βελόνα, κάτι που ένας αριθμός που αναβοσβήνει δεν δείχνει.
Οθόνη χωρίς λάθος ανάγνωσης, μηδενισμός σε οποιοδήποτε σημείο, εναλλαγή mm/ίντσες και ανάλυση έως 0,0005 mm. Επιλέξτε ψηφιακό όταν θέλετε έξοδο δεδομένων (Bluetooth, USB, Digimatic) ή λειτουργίες MAX/MIN για καταγραφή.
Η ανάλυση δεν είναι η ακρίβεια του οργάνου, είναι η μικρότερη διαφορά που μπορείτε να διαβάσετε. Και όσο ψιλότερη η ανάγνωση, τόσο μικρότερη η διαδρομή: στα 0,01 mm φτάνετε έως και 100 mm, στα 0,001 mm σταματάτε τυπικά στα 5 mm, ενώ στα 0,0005 mm μένουν περίπου 0,05 mm. Διαλέξτε πρώτα τη διαδρομή που πρέπει να καλύψετε.
Η προεπιλογή του μηχανουργείου. Καλύπτει τη μεγαλύτερη διαδρομή, έως και 100 mm, και αρκεί για επιπεδότητα, παραλληλότητα, έλεγχο φθοράς και κεντράρισμα στον τόρνο.
Δέκα φορές ψιλότερη ανάγνωση, με αντάλλαγμα τη διαδρομή: τυπικά έως 5 mm. Έχει νόημα σε έδρανα, άξονες ακριβείας και ποιοτικό έλεγχο, εφόσον η στήριξη και η θερμοκρασία το σηκώνουν.
Ψηφιακά υψηλής ανάλυσης, έως και 0,0001 mm. Εργαστηριακή δουλειά: σε αυτή την κλίμακα το όργανο πιάνει τα πάντα, ακόμα και τις ανωμαλίες της επιφάνειας πάνω στην οποία πατάει.
Η μύτη είναι αναλώσιμο και βιδώνει σε τυπικό σπείρωμα M2.5. Σφαιρική για γενική χρήση, επίπεδη για μαλακά υλικά, δίσκος για αυλάκια. Σε καρβίδιο ή ρουμπίνι όταν η φθορά μετράει. Στα ρολόγια ακίδος μην βάλετε ποτέ μακρύτερη ακίδα από την κανονική: αλλάζει ο λόγος του μοχλού και το ρολόι αρχίζει να λέει ψέματα.
Η πίσω πλάτη του ρολογιού αλλάζει και δίνει άλλον τρόπο στήριξης: ίσια, με αυτί ή μαγνητική, ώστε το ρολόι να πατήσει εκεί που το θέλετε χωρίς βάση.
Βιδώνουν ανάμεσα στον άξονα και τη μύτη και φτάνουν έως και 100 mm βαθύτερα. Χρήσιμες σε βαθιές τρύπες, με το κόστος ότι κάθε επιπλέον μήκος προσθέτει ελαστικότητα.
Στέλεχος Ø8 mm
Τα ρολόγια στηρίζονται από στέλεχος Ø8 mm, το standard της αγοράς, που το δέχονται σχεδόν όλες οι μαγνητικές βάσεις. Τα ρολόγια ακίδος στηρίζονται συνήθως από χελιδονοουρά (dovetail).
Το ρολόι θέλει βάση
Ένα ρολόι χωρίς στιβαρή στήριξη δεν μετράει τίποτα: κάθε μετακίνηση της βάσης περνάει αυτούσια στην ένδειξη. Δείτε τον οδηγό για μαγνητικές βάσεις.
Ακρίβεια περίπου ±1 υποδιαίρεση
Ο πρακτικός κανόνας: ένα ρολόι είναι ακριβές μέσα σε περίπου μία υποδιαίρεση του καντράν του. Σε ρολόι 0,01 mm σημαίνει περίπου ±0,01 mm. Τα δεκαδικά της οθόνης δεν είναι υπόσχεση ακρίβειας.
Πάντα προς μία κατεύθυνση
Τα αναλογικά δουλεύουν με γρανάζια, και ένα γραναζωτό σύστημα διστάζει όταν αλλάζει φορά (backlash). Αφήστε τη βελόνα να κινείται συνεχώς προς την ίδια κατεύθυνση και το σφάλμα φεύγει. Τα ψηφιακά με οπτική κλίμακα δεν έχουν γρανάζια, άρα ούτε backlash.
Ποτέ ανάποδα
Το ρολόι δουλεύει όρθιο ή οριζόντιο, ποτέ όμως ανάποδα: το ελατήριο δεν είναι αρκετά δυνατό για να σηκώσει το βάρος του ίδιου του άξονα.
Μετράει διαφορά, όχι διάσταση
Το ρολόι είναι συγκριτικό όργανο: δείχνει απόκλιση από το σημείο που το μηδενίσατε. Για απόλυτη διάσταση χρειάζεστε παχύμετρο ή μικρόμετρο.
Να πάρω το πιο «ακριβές» ρολόι για σιγουριά;+
Όχι απαραίτητα. Η Mitutoyo το θέτει ανάποδα: γιατί να πετάξετε το 97% του καντράν; Μια απόκλιση 70 μm (0,003 in) πάνω σε ρολόι διαδρομής 25 mm (1 in) πιάνει μόλις το 3% του καντράν και το 0,3% της διαδρομής. Το ρολόι τη διαβάζει, αλλά η βελόνα δεν κουνιέται σχεδόν καθόλου. Ο έλεγχος γίνεται με το μάτι, και το μάτι πιάνει τη γωνία της βελόνας, όχι το νούμερο. Διαλέξτε διαδρομή τέτοια ώστε η απόκλιση που ελέγχετε να σαρώνει ένα γερό τόξο του καντράν.
Ρολόι ή ρολόι ακίδος;+
Κριτήριο είναι η πρόσβαση και η διαδρομή. Αν το σημείο μέτρησης είναι ανοιχτό και η απόκλιση μπορεί να είναι χιλιοστά, πάρτε ρολόι. Αν κεντράρετε στο τσοκ, ελέγχετε run-out ή μετράτε μέσα σε τρύπα, το ρολόι ακίδος είναι μονόδρομος, αλλά η διαδρομή του τελειώνει σε λιγότερο από ένα χιλιοστό. Στα περισσότερα μηχανουργεία υπάρχουν και τα δύο.
Γιατί το ρολόι ακίδος δείχνει λιγότερο απ' όσο περίμενα;+
Επειδή η ακίδα δεν είναι παράλληλη στην επιφάνεια. Όσο μεγαλώνει η γωνία, τόσο μικρότερη ένδειξη παίρνετε από την πραγματική κίνηση. Αυτό είναι το σφάλμα συνημιτόνου. Κρατήστε την ακίδα όσο πιο παράλληλη στην επιφάνεια γίνεται: στις 5° διαβάζετε το 99,6% της πραγματικής κίνησης, στις 10° το 98,5% και στις 15° το 96,6%. Σημασία έχει η γωνία ανάμεσα στην ακίδα και την επιφάνεια, όχι το πόσο γερτό είναι το σώμα του οργάνου.
Χρειάζομαι οπωσδήποτε μαγνητική βάση;+
Χρειάζεστε κάποια στιβαρή στήριξη. Η μαγνητική βάση είναι η πιο ευέλικτη σε τόρνο και φρέζα, αλλά πιάνει μόνο σε χάλυβα και χυτοσίδηρο. Εναλλακτικά υπάρχουν βάσεις ελέγχου με κολόνα για τον πάγκο, ή στήριξη μέσω πλάτης.
Ψηφιακό ή αναλογικό για κεντράρισμα;+
Για κεντράρισμα οι περισσότεροι προτιμούν αναλογικό: δεν σας ενδιαφέρει ο αριθμός, αλλά πόσο μεγάλο είναι το «παίξιμο» της βελόνας ανά στροφή, και αυτό το βλέπετε με μια ματιά. Το ψηφιακό κερδίζει όταν καταγράφετε τιμές, χρειάζεστε MAX/MIN ή στέλνετε μετρήσεις σε υπολογιστή.
Αντέχει στα ψυκτικά και τα γρέζια;+
Μόνο αν το ρολόι είναι θωρακισμένο. Πάνω στη μηχανή διαλέξτε ψηφιακό με προστασία IP65 ή IP67. Ένα απροστάτευτο ρολόι θέλει καθαρό, στεγνό άξονα, και ποτέ λάδι στον άξονα, μαζεύει σκόνη και κολλάει.
Πώς ξέρω ότι το ρολόι μου λέει αλήθεια;+
Με διακρίβωση σε τακτά διαστήματα. Ένας γρήγορος έλεγχος στον πάγκο: πιέστε και αφήστε τον άξονα δέκα φορές και δείτε αν η βελόνα γυρίζει πάντα στο ίδιο μηδέν. Αυτή είναι η επαναληψιμότητα. Αν όχι, το ρολόι θέλει σέρβις.
Θέλετε το τεχνικό υπόβαθρο (μέρη, τύποι, σφάλματα και συντήρηση); Δείτε το wiki για τα ρολόγια γράφτη.