Μετρητές Δόνησης
Μέτρηση και αξιολόγηση της μηχανικής δόνησης για την παρακολούθηση της κατάστασης περιστρεφόμενων μηχανών.
Τι μετράει ένας μετρητής δόνησης
Κάθε περιστρεφόμενη μηχανή δονείται. Η δόνηση που μετράμε στο κέλυφος ή στο έδρανο είναι το εξωτερικό αποτέλεσμα των δυνάμεων που αναπτύσσονται μέσα στη μηχανή. Όταν εμφανίζεται μια βλάβη, όπως αζυγοσταθμία (unbalance), κακή ευθυγράμμιση (misalignment), χαλαρότητα (looseness) ή φθορά σε ρουλεμάν και γρανάζια, οι δυνάμεις αυτές αλλάζουν και μαζί τους αλλάζει και η δόνηση.
Ένας μετρητής δόνησης μετατρέπει αυτή την κίνηση σε ηλεκτρικό σήμα μέσω ενός αισθητήρα και δίνει δύο ειδών πληροφορία: τη συνολική στάθμη (overall level), που δείχνει πόσο έντονα δονείται η μηχανή, και, στα όργανα με ανάλυση FFT, το φάσμα συχνοτήτων, που βοηθά να βρεθεί η αιτία. Με τακτικές μετρήσεις στα ίδια σημεία, η εξέλιξη (trend) των τιμών δείχνει πότε η κατάσταση μιας μηχανής χειροτερεύει, ώστε η συντήρηση να προγραμματιστεί πριν από τη βλάβη.
Οι τρεις παράμετροι της δόνησης
Η ίδια ταλάντωση μπορεί να περιγραφεί με τρεις τρόπους. Δεν πρόκειται για τρεις διαφορετικές δονήσεις αλλά για τρεις οπτικές του ίδιου σήματος, που συνδέονται μεταξύ τους μέσω της συχνότητας.
Μετατόπιση: πόσο απομακρύνεται ένα σημείο από τη θέση ισορροπίας του.
µm, συνήθως Peak-to-Peak
Ταχύτητα: πόσο γρήγορα κινείται το σημείο, δηλαδή ο ρυθμός μεταβολής της μετατόπισης.
mm/s, συνήθως RMS
Επιτάχυνση: πόσο γρήγορα αλλάζει η ταχύτητα. Μέγιστη στα άκρα της διαδρομής, όπου η ταχύτητα μηδενίζεται.
m/s² ή g (1 g = 9,81 m/s²)
Για ημιτονοειδή δόνηση συχνότητας f, η ταχύτητα προκύπτει από την παραγώγιση της μετατόπισης και η επιτάχυνση από την παραγώγιση της ταχύτητας. Κάθε παραγώγιση πολλαπλασιάζει το πλάτος με ω = 2πf, οπότε στις υψηλές συχνότητες η επιτάχυνση παίρνει μεγάλες τιμές ενώ η μετατόπιση γίνεται πολύ μικρή.
v(t) = ωX · cos(ωt)
a(t) = −ω²X · sin(ωt)
ω = 2πf · X = πλάτος μετατόπισης
Η επιλογή εξαρτάται από τη συχνότητα
Κάτω από περίπου 10 Hz η μετατόπιση δίνει τις πιο χρήσιμες τιμές, π.χ. σε αργόστροφες μηχανές. Από 10 Hz έως 1 kHz η ταχύτητα αποδίδει καλύτερα τη σοβαρότητα της δόνησης· σε αυτή την περιοχή λειτουργούν οι περισσότερες γενικές περιστρεφόμενες μηχανές και εμφανίζονται οι περισσότερες βλάβες τους, γι’ αυτό η velocity είναι η πιο διαδεδομένη παράμετρος. Πάνω από 1 kHz, όπου εμφανίζονται οι βλάβες ρουλεμάν και γραναζιών, χρησιμοποιείται η επιτάχυνση.
Η ζώνη 10 Hz έως 1 kHz στα πρότυπα σοβαρότητας έχει και ιστορική αιτία: τα πρώτα δεδομένα συλλέχθηκαν με velocity pickups, που μετρούν σωστά περίπου σε αυτό το εύρος.
RMS, Peak, Peak-to-Peak και Crest Factor
Αφού επιλέξουμε παράμετρο, πρέπει να αποφασίσουμε πώς θα εκφράσουμε το πλάτος της. Ένας μετρητής δόνησης μπορεί να δείξει το ίδιο σήμα με τέσσερις τρόπους. Οι σχέσεις της στήλης «Ημίτονο» ισχύουν μόνο για καθαρά ημιτονοειδές σήμα· στα πραγματικά σήματα μηχανών οι λόγοι διαφέρουν, και αυτή ακριβώς η διαφορά είναι χρήσιμη πληροφορία.
| Μέγεθος | Τι δείχνει | Ημίτονο | Συνήθης χρήση |
|---|---|---|---|
| RMS | Ενεργός τιμή· εκφράζει το ενεργειακό περιεχόμενο της δόνησης | 0,707 × Peak | Αξιολόγηση σοβαρότητας κατά ISO (velocity) |
| Peak | Μέγιστη στιγμιαία τιμή από το μηδέν | 1,414 × RMS | Velocity και acceleration σε διαγράμματα τύπου IRD |
| Peak-to-Peak | Συνολική διαδρομή από το ένα άκρο στο άλλο | 2 × Peak | Displacement σε µm, π.χ. κίνηση άξονα |
| Crest Factor | Λόγος Peak προς RMS· πόσο «αιχμηρό» είναι το σήμα | √2 ≈ 1,41 | Παρακολούθηση τάσης, κρουστικά φαινόμενα |
Το RMS της ταχύτητας είναι το μέγεθος που υιοθέτησε το ISO για την αξιολόγηση της σοβαρότητας, επειδή συνδέεται με την ενέργεια της δόνησης. Το Crest Factor συμπληρώνει το RMS: όταν σε ένα σήμα εμφανίζονται σύντομες κρούσεις, οι κορυφές του ανεβαίνουν πολύ περισσότερο από την ενεργό τιμή, οπότε ο λόγος τους αυξάνεται πάνω από το 1,41 του καθαρού ημιτόνου. Γι’ αυτό το Crest Factor είναι χρήσιμο μέγεθος για την παρακολούθηση της κατάστασης μιας μηχανής στον χρόνο.
Αξιολόγηση σοβαρότητας κατά ISO
Η πιο απλή χρήση ενός μετρητή δόνησης είναι η σύγκριση της συνολικής στάθμης με όρια προτύπου. Τα όρια αυτά προέρχονται από τα παλιά εμπειρικά διαγράμματα των Rathbone και Yates, πέρασαν στο VDI 2056 (1957), στη συνέχεια στο ISO 2372 (1974) και αργότερα στη σειρά ISO 10816, η οποία σήμερα έχει αντικατασταθεί από τη σειρά ISO 20816. Η λογική έμεινε ίδια: μετράμε velocity RMS σε mm/s, στο εύρος 10 Hz έως 1 kHz, πάνω στα μη περιστρεφόμενα μέρη της μηχανής (κελύφη εδράνων).
Τα πρότυπα χρησιμοποιούν την ταχύτητα επειδή, για δόνηση σε δεδομένη ιδιομορφή, η ταχύτητα σχετίζεται με τη μηχανική τάση (stress) στο υλικό ανεξάρτητα από το μέγεθος της μηχανής. Το αποτέλεσμα κατατάσσεται σε τέσσερις ζώνες:
Καλή κατάσταση. Τιμές που συναντάμε συνήθως σε καινούργιες μηχανές.
Αποδεκτή. Η μηχανή μπορεί να λειτουργεί μακροχρόνια χωρίς περιορισμό.
Οριακά ανεκτή. Όχι για συνεχή μακροχρόνια λειτουργία· χρειάζεται διερεύνηση και προγραμματισμός επέμβασης.
Μη αποδεκτή. Η στάθμη δόνησης μπορεί να προκαλέσει ζημιά στη μηχανή.
Τα όρια των ζωνών εξαρτώνται από το μέγεθος της μηχανής και από τη θεμελίωσή της. Ο πίνακας δίνει τις τιμές του ISO 10816-1 (Table B.1) για τις τέσσερις γενικές κατηγορίες. Μια τιμή ανήκει σε μια ζώνη όταν είναι μικρότερη ή ίση με το όριο της στήλης.
| Κατηγορία | Τυπικές μηχανές | A / B | B / C | C / D |
|---|---|---|---|---|
| Class I | Μικρές μηχανές και εξαρτήματα, τυπικά κάτω από 15 kW | 0,71 | 1,8 | 4,5 |
| Class II | Μεσαίες μηχανές χωρίς ειδική θεμελίωση, τυπικά 15 έως 75 kW | 1,12 | 2,8 | 7,1 |
| Class III | Μεγάλες μηχανές σε άκαμπτη, βαριά θεμελίωση | 1,8 | 4,5 | 11,2 |
| Class IV | Μεγάλες μηχανές σε ελαστική θεμελίωση, π.χ. turbomachines | 2,8 | 7,1 | 18 |
Τιμές σε mm/s velocity RMS. Για βιομηχανικές μηχανές άνω των 15 kW υπάρχει ξεχωριστό μέρος του προτύπου (σήμερα ISO 20816-3), με δικά του όρια ανά κατηγορία μηχανής και τρόπο στήριξης.
Ηλεκτροκινητήρας 30 kW χωρίς ειδική θεμελίωση (Class II). Μετρημένη ταχύτητα 3,8 mm/s RMS. Η τιμή είναι μεγαλύτερη από 2,8 και μικρότερη από 7,1, άρα η μηχανή βρίσκεται στη ζώνη C.
Η τάση μετράει περισσότερο από την απόλυτη τιμή
Δεν υπάρχει όριο δόνησης πάνω από το οποίο μια μηχανή σπάει αμέσως. Δύο ίδιες μηχανές μπορεί να δουλεύουν χρόνια χωρίς πρόβλημα με πολύ διαφορετικές στάθμες, και μηχανές της ίδιας κατηγορίας μπορεί να διαφέρουν πολύ στη δομική τους απόκριση. Οι ζώνες ISO είναι ένας χρήσιμος οδηγός, όχι κριτήριο για στάση λειτουργίας.
Πιο αξιόπιστο είναι να παρακολουθούμε την αλλαγή της στάθμης στο ίδιο σημείο, με το ίδιο φορτίο και τις ίδιες στροφές. Αύξηση κατά 2 έως 2,5 φορές θεωρείται σημαντική· αύξηση κατά 10 φορές είναι σοβαρή. Μια ανοδική τάση χρειάζεται προσοχή ακόμη κι αν η τιμή είναι ακόμη στη ζώνη A ή B.
Ανάλυση συχνοτήτων: FFT
Η συνολική στάθμη λέει πόσο δονείται μια μηχανή, όχι γιατί. Το σήμα που μετράμε είναι άθροισμα πολλών ημιτονοειδών συνιστωσών, κάθε μία με δική της συχνότητα. Ο μετασχηματισμός Fourier αναλύει την κυματομορφή στον χρόνο (time waveform) στις συνιστώσες της και δίνει το φάσμα: πλάτος ανά συχνότητα. Ο FFT (Fast Fourier Transform) είναι ο γρήγορος αλγόριθμος με τον οποίο τα ψηφιακά όργανα κάνουν αυτόν τον υπολογισμό πάνω σε δειγματοληπτημένο σήμα.
Επειδή κάθε μηχανική βλάβη δημιουργεί δόνηση σε χαρακτηριστικές συχνότητες, συνήθως πολλαπλάσια των στροφών του άξονα, το φάσμα δείχνει την πιθανή αιτία. Μέσα στο όργανο το σήμα περνά από τα εξής στάδια:
Πάτα σε κάθε ρύθμιση για να δεις τι επηρεάζει.
fsΔειγματοληψία και aliasing›
Ο FFT υπολογίζεται πάνω σε δείγματα του σήματος. Σύμφωνα με το θεώρημα Nyquist, η συχνότητα δειγματοληψίας πρέπει να είναι τουλάχιστον διπλάσια από την υψηλότερη συχνότητα που μας ενδιαφέρει. Αν το σήμα περιέχει συνιστώσες πάνω από το μισό της συχνότητας δειγματοληψίας, αυτές εμφανίζονται στο φάσμα σαν ψεύτικες χαμηλότερες συχνότητες: αυτό είναι το aliasing.
Το aliasing δεν διορθώνεται εκ των υστέρων. Γι’ αυτό τα όργανα έχουν αναλογικό low-pass φίλτρο (anti-aliasing filter) πριν από τη μετατροπή A/D, το οποίο ρυθμίζεται αυτόματα όταν αλλάζουμε το εύρος συχνοτήτων.
ΔfF-max, γραμμές και διακριτική ικανότητα›
Το F-max είναι η μέγιστη συχνότητα του φάσματος και οι γραμμές (lines ή bins, π.χ. 400, 800, 1600, 3200) είναι πόσα σημεία το χωρίζουν. Η απόσταση μεταξύ δύο γραμμών είναι Δf = F-max / γραμμές. Για παράδειγμα, 1000 Hz με 400 γραμμές δίνει 2,5 Hz ανά γραμμή. Όσο μικρότερο το Δf, τόσο καλύτερα ξεχωρίζουν δύο κοντινές κορυφές, αλλά τόσο περισσότερο διαρκεί η λήψη.
Ενδεικτικά: για αντλίες, ανεμιστήρες και κινητήρες F-max περίπου 20 έως 40 φορές τις στροφές λειτουργίας· για κιβώτια ταχυτήτων τουλάχιστον τριπλάσιο της συχνότητας εμπλοκής των οδοντώσεων (GMF). Σε μια μηχανή που μετράμε για πρώτη φορά, βοηθά να πάρουμε ένα φάσμα στις 10 φορές και ένα στις 100 φορές τις στροφές, ώστε να μη χαθεί τίποτα.
WWindows: Rectangular, Hanning, Flat top›
Ο FFT επεξεργάζεται ένα κομμάτι σήματος πεπερασμένης διάρκειας. Αν το κομμάτι δεν περιέχει ακέραιο αριθμό περιόδων, στα άκρα του δημιουργείται ασυνέχεια και η ενέργεια μιας συχνότητας «διαρρέει» σε γειτονικές γραμμές (leakage). Το window πολλαπλασιάζει το σήμα με μια συνάρτηση που το οδηγεί ομαλά στο μηδέν στα δύο άκρα.
Το Hanning είναι η συνήθης προεπιλογή για συνεχή σήματα μηχανών. Το Flat top δίνει το πιο σωστό πλάτος κορυφής, με φαρδύτερες κορυφές, και προτιμάται για διακρίβωση. Το Rectangular (χωρίς window) ταιριάζει σε σύντομα κρουστικά σήματα, π.χ. στη δοκιμή με σφυρί, ή όταν η δειγματοληψία είναι συγχρονισμένη με τις στροφές.
AvgAveraging και overlap›
Ένα μόνο φάσμα επηρεάζεται από τυχαίο θόρυβο. Με linear averaging το όργανο υπολογίζει τον μέσο όρο πολλών φασμάτων (συνήθως 4 έως 32), ώστε το αποτέλεσμα να είναι επαναλήψιμο. Το peak hold κρατά τη μέγιστη τιμή κάθε γραμμής και χρησιμεύει σε μεταβατικά φαινόμενα, όπως το σβήσιμο μιας μηχανής. Το synchronous time averaging χρησιμοποιεί παλμό αναφοράς από τον άξονα και κρατά μόνο ό,τι είναι συγχρονισμένο με τις στροφές του.
Με overlap (π.χ. 50% ή 75%) κάθε νέο φάσμα ξαναχρησιμοποιεί μέρος των δεδομένων του προηγούμενου, οπότε οι μέσοι όροι ολοκληρώνονται πολύ πιο γρήγορα, κάτι που μετράει ιδιαίτερα στις χαμηλές συχνότητες.
Τι δείχνει το φάσμα
Οι συχνότητες εκφράζονται συνήθως ως πολλαπλάσια των στροφών του άξονα: 1× είναι η συχνότητα περιστροφής, 2× η διπλάσια κ.ο.κ. Ο πίνακας συνοψίζει τις πιο συνηθισμένες υπογραφές. Η τελική διάγνωση θέλει συνδυασμό φάσματος, διεύθυνσης μέτρησης, φάσης και εμπειρίας.
| Βλάβη | Συχνότητες | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Unbalance | 1× | Κυρίαρχη κορυφή στις 1×· το πλάτος αυξάνει με το τετράγωνο των στροφών |
| Misalignment | 1×, 2×, 3× | Υψηλή αξονική δόνηση· διαφορά φάσης περίπου 180° εκατέρωθεν του συνδέσμου |
| Bent shaft | 1×, 2× | Υψηλή δόνηση ακτινικά και αξονικά |
| Looseness | πολλά ×, ½× | Σειρά αρμονικών, συχνά και υποαρμονικές· ασταθής φάση, έντονη κατευθυντικότητα |
| Ρουλεμάν | BPFO, BPFI, BSF, FTF | Υψηλές συχνότητες που δεν είναι ακέραια πολλαπλάσια των στροφών· εξαρτώνται από τη γεωμετρία του ρουλεμάν |
| Γρανάζια | GMF ± 1× | GMF = αριθμός δοντιών × στροφές· πλευρικές συχνότητες (sidebands) στις στροφές του άξονα |
Στα ρουλεμάν η φθορά εξελίσσεται σε στάδια. Τα πρώτα σημάδια εμφανίζονται σε πολύ υψηλές συχνότητες, πολύ πριν φανούν οι συχνότητες βλάβης στο κανονικό φάσμα. Γι’ αυτό πολλά όργανα διαθέτουν ειδικές λειτουργίες για ρουλεμάν, όπως envelope analysis (demodulation), που ξεχωρίζουν τις επαναλαμβανόμενες κρούσεις από τη γενική δόνηση της μηχανής.
Αισθητήρες και τρόπος στήριξης
Κανένας αισθητήρας δεν καλύπτει όλες τις ανάγκες. Οι τρεις βασικοί τύποι:
| Αισθητήρας | Αρχή λειτουργίας | Τυπικό εύρος | Καλύτερο για |
|---|---|---|---|
| Accelerometer | Piezoelectric κρύσταλλος με μάζα· σήμα ανάλογο της επιτάχυνσης | 1…10 000 Hz | Γενική χρήση, ρουλεμάν, γρανάζια |
| Velocity pickup | Πηνίο και μαγνήτης· δεν χρειάζεται τροφοδοσία | 10…1000 Hz | Μεσαίες συχνότητες, γενική παρακολούθηση |
| Proximity probe | Eddy current· μετρά απόσταση άξονα από τον αισθητήρα | από 0 Hz | Σχετική κίνηση άξονα σε journal bearings, turbomachinery |
Ένα accelerometer με ηλεκτρονική ολοκλήρωση του σήματος δίνει και ταχύτητα και μετατόπιση, σε ευρύτερο εύρος συχνοτήτων από ένα velocity pickup. Ο τρόπος που στερεώνεται ο αισθητήρας επηρεάζει το ανώτερο όριο συχνότητας που μετράει σωστά, επειδή κάθε ενδιάμεσο στοιχείο προσθέτει έναν συντονισμό χαμηλότερο από αυτόν του ίδιου του αισθητήρα:
Βίδα (stud): το πλήρες εύρος του αισθητήρα· η καλύτερη λύση για μόνιμη εγκατάσταση, σε καθαρή, επίπεδη επιφάνεια.
Κόλλα: ασφαλής στερέωση χωρίς κατεργασία, με κάποια απώλεια στις υψηλές συχνότητες.
Μαγνήτης: η συνήθης λύση για περιοδικές μετρήσεις με φορητό όργανο· μικρότερο χρήσιμο εύρος από τη βίδα.
Ακίδα χειρός (probe): γρήγορη, αλλά με το μικρότερο χρήσιμο εύρος συχνοτήτων.
Κάθε αισθητήρας μετρά μόνο κατά τον άξονά του. Επειδή η δόνηση διαφέρει ανά διεύθυνση, σε κάθε έδρανο μετράμε κατακόρυφα, οριζόντια και αξονικά, και πάντα στα ίδια σημεία, ώστε οι μετρήσεις να συγκρίνονται μεταξύ τους.
Άλλες εφαρμογές
Εκτός από την κατάσταση των μηχανών, η μέτρηση δόνησης χρησιμοποιείται και για την έκθεση των εργαζομένων: η δόνηση ολόκληρου του σώματος (π.χ. οδηγοί οχημάτων και μηχανημάτων) αξιολογείται κατά ISO 2631 και η δόνηση χεριού βραχίονα (εργαλεία χειρός) κατά ISO 5349-1 και ISO 5349-2.
Στα κτίρια, η δόνηση από κυκλοφορία, σιδηροδρόμους, εργοτάξια ή εσωτερικές εγκαταστάσεις (ανελκυστήρες, HVAC) αξιολογείται συνήθως κατά DIN 4150.
Τι να προσέξετε στην επιλογή
Παράμετροι και εύρος συχνοτήτων: τουλάχιστον velocity στα 10 Hz έως 1 kHz για αξιολόγηση κατά ISO· acceleration σε ευρύτερο εύρος για ρουλεμάν και γρανάζια.
Ενσωματωμένη αξιολόγηση ISO: το όργανο δείχνει απευθείας τη ζώνη A, B, C ή D για την κατηγορία της μηχανής.
FFT: αναγκαίο αν θέλετε να βρείτε την αιτία, όχι μόνο να διαπιστώσετε ότι η δόνηση αυξήθηκε. Ελέγξτε F-max και αριθμό γραμμών.
Λειτουργίες για ρουλεμάν: Crest Factor, envelope ή αντίστοιχος δείκτης κατάστασης ρουλεμάν.
Μνήμη και λογισμικό: για αποθήκευση μετρήσεων ανά σημείο και παρακολούθηση της τάσης στον χρόνο. Ορισμένα όργανα μετρούν επίσης στροφές ή θερμοκρασία επιφάνειας.
Μετρητές Δόνησης
PCE-VT 1100
Μετρητής Δονήσεων για έλεγχο και συντήρηση μηχανών
€356,00
PCE-VT 1100S
Μετρητης δονήσεων για έλεγχο και συντήρηση
€356,00
PCE-VT 1100M
Μετρητής Δονήσεων - Μαγνητικός
€394,00
0022-VM20
Μετρητής Δονήσεων / Μαγνητικός
€817,00
0024-VM40
Μετρητής Δονήσεων - Bluetooth
€1.354,00
PCE-VDR 10
Μετρητής Δονήσεων - Κάρτα Μνήμης SD
€870,00
Σχετικοί οδηγοί







