Μετράει την απόσταση ανάμεσα σε δύο αντικριστά σημεία, δηλαδή μια χορδή που περνά από τον άξονα της οπής. Είναι όργανο άμεσης μέτρησης, διαβάζετε τη διάσταση κατευθείαν από το όργανο, χωρίς προηγούμενη ρύθμιση σε πρότυπο.

Για να βρείτε την πραγματική διάμετρο πρέπει να ταλαντώσετε ελαφρά το όργανο: το λικνίζετε στο επίπεδο της διατομής ώστε να συναντήσετε τη μέγιστη διάμετρο, και το γέρνετε κατά τον άξονα ώστε να βρείτε την πιο κάθετη, ελάχιστη θέση. Η ποιότητα της μέτρησης κρίνεται από την αίσθηση της επαφής και από το πόσο κάθετα παρουσιάζετε το όργανο στην οπή.

Επειδή μπορείτε να μετρήσετε σε οποιαδήποτε γωνιακή και αξονική θέση, ο τύπος αυτός αποκαλύπτει οβαλότητα και κωνικότητα. Σε αντάλλαγμα απαιτεί περισσότερη εμπειρία από τον χειριστή, ενώ σε μεγαλύτερα και βαρύτερα όργανα μειώνεται η ευαισθησία της αφής.

Φέρει τρεις επαφές τοποθετημένες ανά 120° που ανοίγουν ταυτόχρονα. Το όργανο κεντράρεται μόνο του (self-centering) μέσα στην οπή, οπότε κάθεται αυτόματα σωστά και διαβάζει κατευθείαν την πραγματική διάμετρο με ελάχιστη εξάρτηση από τον χειριστή.

Αυτός ο αυτευθυγραμμιζόμενος χαρακτήρας δίνει πολύ καλή επαναληψιμότητα και κάνει το όργανο εύκολο και γρήγορο στη χρήση, με μικρότερη πιθανότητα λάθους ένδειξης. Είναι κι αυτό όργανο άμεσης μέτρησης. Πριν τη χρήση μηδενίζεται σε δακτύλιο αναφοράς (setting ring) στο ονομαστικό μέγεθος.

Ο περιορισμός του είναι ότι οι τρεις συμμετρικές επαφές εξομαλύνουν τη μορφή: διαβάζουν τον εγγεγραμμένο κύκλο και δεν αποκαλύπτουν αξιόπιστα μια οβαλότητα δύο λοβών. Όταν σας ενδιαφέρει η μορφή της οπής, χρειάζεστε το όργανο δύο σημείων.

Το παχύμετρο φέρει στο πάνω μέρος δύο σιαγόνες εσωτερικής μέτρησης που ανοίγουν μέσα στην οπή. Είναι όργανο άμεσης μέτρησης και γενικής χρήσης, βολικό όταν θέλετε γρήγορα μια διάσταση χωρίς πολύ υψηλή ακρίβεια. Οι ίδιες σιαγόνες λειτουργούν σαν δύο σημεία επαφής, οπότε με προσοχή αποκαλύπτουν και οβαλότητα.

Υπάρχουν τρεις τρόποι ανάγνωσης. Το βερνιέρο (vernier) διαβάζεται από τις χαραγές, είναι οικονομικό αλλά θέλει προσοχή στο parallax. Το παχύμετρο με ωρολόι (dial caliper) μεταφέρει την κίνηση σε αναλογικό ρολόι, διαβάζεται γρηγορότερα και πιο καθαρά. Το ψηφιακό (digital) δείχνει την τιμή σε οθόνη και μηδενίζεται σε οποιαδήποτε θέση.

Οι περιορισμοί του είναι σαφείς. Σε μικρές ή βαθιές οπές δεν χωράνε οι σιαγόνες, ενώ η μύτη τους ακουμπά σε δύο σημεία που δύσκολα βρίσκονται ακριβώς στη μέγιστη διάμετρο. Η φθορά των σιαγόνων και η υπερβολική δύναμη επαφής εισάγουν επιπλέον σφάλμα. Για ακριβή μέτρηση διαμέτρου προτιμάται μικρόμετρο ή οπόμετρο.

Το οπόμετρο είναι όργανο μεταφοράς. Δύο ελατηριωτές επαφές σε σχήμα ταυ ανοίγουν μέσα στην οπή και ακουμπούν στα δύο αντικριστά τοιχώματα. Δεν φέρει δική του κλίμακα, συλλαμβάνει το άνοιγμα της οπής και το μέγεθος το διαβάζετε στη συνέχεια με μικρόμετρο εξωτερικής μέτρησης.

Στη χρήση συμπιέζετε τις επαφές, εισάγετε το όργανο στην οπή, τις αφήνετε να ανοίξουν και το λικνίζετε ελαφρά ώστε να βρείτε την πραγματική διάμετρο, στη μέγιστη εγκάρσια και την πιο κάθετη αξονική θέση. Έπειτα ασφαλίζετε το άνοιγμα από τη λαβή, αποσύρετε το όργανο και το μετράτε με το μικρόμετρο.

Είναι απλό, οικονομικό και βολικό για μικρές και μεσαίες οπές, καθώς και για εσοχές και αυλακώσεις όπου δεν χωράει μικρόμετρο. Η ακρίβεια εξαρτάται από την αίσθηση της αφής κατά το κλείδωμα και από τη μέτρηση που ακολουθεί στο μικρόμετρο. Για πολύ μικρές οπές χρησιμοποιούνται τα αντίστοιχα small hole gauges με σφαιρικό άκρο.

Το κυλινδρόμετρο είναι όργανο συγκριτικής μέτρησης για διαμέτρους οπών, ιδίως βαθιών οπών και κυλίνδρων. Στην κεφαλή του φέρει μια σταθερή και μια κινητή επαφή, μαζί με ελατηριωτό οδηγό κεντραρίσματος που κρατά τις επαφές πάνω στην πραγματική διάμετρο, κάθετα στον άξονα. Η μετατόπιση της κινητής επαφής μεταφέρεται μέσω στελέχους και μοχλισμού σε αναλογικό ρολόι ή ψηφιακή ένδειξη στην κορυφή.

Το εύρος καλύπτεται με ανταλλακτικές επαφές και προεκτάσεις. Επειδή δείχνει απόκλιση και όχι απόλυτο μέγεθος, πριν τη χρήση το μηδενίζετε στην ονομαστική διάσταση, πάνω σε δακτύλιο αναφοράς (setting ring) ή σε μικρόμετρο ρυθμισμένο στο ονομαστικό. Η ακρίβεια εξαρτάται άμεσα από το πρότυπο ρύθμισης.

Στη μέτρηση το εισάγετε στο επιθυμητό βάθος, ο οδηγός το κεντράρει, και το λικνίζετε ελαφρά κατά τον άξονα. Κρατάτε την ελάχιστη ένδειξη, το σημείο αναστροφής, που αντιστοιχεί στην πραγματική διάμετρο. Είναι γρήγορο και πολύ επαναλήψιμο, ιδανικό για παραγωγή και για έλεγχο της οπής σε διάφορα βάθη, ώστε να εντοπίσετε κωνικότητα ή οβαλότητα κατά μήκος του κυλίνδρου.

Οι πείροι ελέγχου (plug ή pin gauges) είναι όργανα ορίων. Δεν δίνουν αριθμό, αλλά απαντούν αν η οπή είναι μέσα στα όρια αποδοχής. Δουλεύουν κατά ζεύγη go / no-go: ο πείρος GO έχει το κατώτερο όριο της οπής και πρέπει να περνά, ενώ ο πείρος NO-GO έχει το ανώτερο όριο και δεν πρέπει να περνά. Έτσι ελέγχεται γρήγορα η αποδοχή χωρίς πραγματική μέτρηση.

Η λογική αυτή είναι η αρχή του Taylor: ο GO έχει πλήρη μορφή και ελέγχει ταυτόχρονα διάμετρο και γεωμετρία στο μέγιστο υλικό, ενώ ο NO-GO ελέγχει μία διάσταση στο ελάχιστο υλικό. Οι πείροι κατασκευάζονται σε κλάσεις ακρίβειας (class / grade) και σε συστήματα plus ή minus, ανάλογα με την ανοχή του κομματιού.

Οι σφαίρες ελέγχου (gauge balls) εξυπηρετούν ειδικές γεωμετρίες, κωνικές οπές, αυλακώσεις και ασυνεχείς διαμέτρους, και χρησιμεύουν και ως ακριβή πρότυπα αναφοράς, καθώς μια καλιμπραρισμένη σφαίρα έχει την ίδια διάμετρο προς κάθε κατεύθυνση.